เป้าหมายของโครงการ
จัดทำจดหมายเหตุสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส วัดบวรนิเวศวิหาร ให้เป็นคลังจดหมายเหตุดิจิทัลที่สืบค้นได้ อนุรักษ์ต้นฉบับได้ยั่งยืน และเชื่อมโยงความรู้ถึงกันทั้งคลัง โดยอ้างอิงมาตรฐาน Records in Contexts (RiC) ซึ่งจัดทำโดยกลุ่มผู้เชี่ยวชาญด้านคำอธิบายจดหมายเหตุ (EGAD) ของสภาการจดหมายเหตุระหว่างประเทศ (ICA) อันเป็นมาตรฐานสากลรุ่นล่าสุดของวงการจดหมายเหตุโลก
เอกสารชุดนี้เป็นเอกสารชั้นต้นสมัยรัชกาลที่ ๕–๖ ที่ทรงคุณค่ายิ่ง อาทิ ต้นฉบับลายพระหัตถ์วินัยมุข เอกสารการวางรากฐานการศึกษาหัวเมือง พระวินิจฉัยอธิกรณ์ และจดหมายโต้ตอบกับบุคคลสำคัญแห่งยุค
การจัดเอกสารแบบดั้งเดิมมักกำหนดให้เอกสารอยู่ได้เพียง "ตู้เดียว หมวดเดียว" ทำให้การนำเสนอความสัมพันธ์ที่หลากหลายของเอกสารทำได้จำกัด
มาตรฐาน RiC เปลี่ยนมุมมองจากการจัดเก็บแบบลำดับชั้น (Hierarchical) มาเป็น โครงข่ายความสัมพันธ์ (Network of Relationships) ที่เชื่อมโยงเอกสาร บุคคล สถานที่ เหตุการณ์ และหน่วยงานเข้าด้วยกัน
แนวทางนี้ทำให้เราสามารถรักษาระเบียบเดิมที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ทรงกำหนดไว้ เช่น ทะเบียน ภ.ป.ร. ควบคู่ไปกับการสร้างหมวดหมู่และการเชื่อมโยงองค์ความรู้ ในรูปแบบใหม่ได้ โดยไม่จำเป็นต้องเลือกอย่างใดอย่างหนึ่ง
นอกจากนี้ RiC ยังรองรับการบันทึกการเปลี่ยนแปลงของข้อมูลตามกาลเวลา เช่น การเปลี่ยนพระนาม ตำแหน่ง หรือบทบาท ทำให้ผู้ใช้สามารถสืบค้นด้วยพระนามในแต่ละช่วงเวลา และยังคงพบเอกสารที่เกี่ยวข้องได้อย่างครบถ้วน
สิ่งที่ดำเนินการแล้ว
๑. สำรวจ คัดแยก และจัดหมวดหมู่ (พ.ศ. ๒๕๖๖)
หอจดหมายเหตุพุทธทาส อินทปัญโญ เข้าถวายงานคัดแยกเอกสาร ณ วัดบวรนิเวศวิหาร จัดหมวดหมู่เบื้องต้นเป็น ๘ หมวดตามแนวทางของ รศ.สุเชาวน์ พลอยชุม พร้อมจัดทำบัญชีรายการเอกสารรายแฟ้ม ๕ หมวด
๒. จัดระเบียบข้อมูลบัญชีเอกสาร (พ.ศ. ๒๕๖๙)
นำบัญชีทั้งหมดมาตรวจแก้และจัดเป็นตารางข้อมูลกลางที่เครื่องคอมพิวเตอร์ประมวลผลได้ แยกชนิดรายการ อ่านเลขทะเบียนเดิม ภ.ป.ร. และแปลงศักราช (ร.ศ. / พ.ศ. / จ.ศ.) เป็นระบบเดียวกัน โดยเก็บข้อความดั้งเดิมไว้ครบทุกตัวอักษร
๓. สร้างโครงข่ายความรู้ตามมาตรฐาน RiC
จัดทำทะเบียนบุคคล หน่วยงาน สถานที่ พระกรณียกิจ และกฎเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับเอกสาร แล้วเชื่อมโยงทั้งหมดเป็นโครงข่ายความรู้ (Ontology / Knowledge Graph) ตามมาตรฐาน RiC ของ ICA บุคคลสำคัญเชื่อมต่อกับฐานข้อมูลสากล (Wikidata) แล้ว ๑๒ รายการ
๔. ระบบสืบค้นออนไลน์ (ฉบับร่าง)
เปิดเว็บไซต์ vajiraarchive.bia.or.th ให้สืบค้นรายการเอกสารทั้ง ~๔,๙๐๐ รายการ เรียกดูตามหมวด–แฟ้ม และหน้า "สำรวจองค์ความรู้" แสดงแผนภาพเครือข่ายความสัมพันธ์ เส้นเวลาพระนาม และจำนวนเอกสารรายปี — ทดลองใช้ได้ทันที
🔎 ทดลองสืบค้นเอกสาร 🕸️ สำรวจองค์ความรู้สิ่งที่จะดำเนินการต่อ
การตรวจสอบรับรองโดยนักจดหมายเหตุ ขั้นต่อไป
ข้อมูลปัจจุบันจัดทำจากบัญชีสำรวจและยังติดป้าย "ฉบับร่าง" — นักจดหมายเหตุจะตรวจทานร่วมกับวัดและผู้เชี่ยวชาญ ได้แก่ ตั้งชื่อแฟ้มที่บัญชีเดิมไม่ได้ระบุ (๒๕ แฟ้ม) · ตรวจศักราชที่น่าสงสัย (๑๓ รายการ) · ยืนยันตัวบุคคลที่ราชทินนามซ้ำกันหลายวาระ (เช่น "พระยาวุฒิการบดี" ซึ่งปรากฏมากที่สุดในคลัง) · ยืนยันช่วงปีของพระนามและบรรดาศักดิ์ เมื่อผ่านการรับรองจึงนำป้ายฉบับร่างออก
จัดทำบัญชีหมวดที่เหลือ รอดำเนินการ
หมวด ๐๔ ทั่วไป (จดหมายส่วนพระองค์กับพระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ เอกชน) · หมวด ๐๖ ต่างประเทศ · หมวด ๐๗ เบ็ดเตล็ด (ภาพถ่าย โปสการ์ด) · หมวด ๐๘ ส่วนพระองค์ — โครงสร้างข้อมูลออกแบบรองรับไว้แล้ว เพิ่มเข้าระบบได้โดยไม่กระทบของเดิม
สแกนเอกสารต้นฉบับ (แปลงเป็นดิจิทัล) รอดำเนินการ
ถ่ายภาพ/สแกนต้นฉบับความละเอียดสูงเพื่อการสงวนรักษา ลดการหยิบจับเอกสารจริง แล้วเชื่อมภาพเข้ากับรายการในระบบ ผู้ค้นคว้าจะเห็นภาพเอกสารจริงคู่กับคำอธิบายตามมาตรฐานสากล งานส่วนนี้ต้องวางแผนร่วมกับวัดเรื่องสถานที่ อุปกรณ์ และการอนุรักษ์เอกสารเปราะบาง
ขยายโครงข่ายความรู้ให้ลึกถึงรายการ รอดำเนินการ
ปัจจุบันโครงข่ายเชื่อมระดับหมวดและบุคคลสำคัญ ขั้นต่อไปจะเชื่อมรายการเอกสารแต่ละชิ้น เข้ากับบุคคล สถานที่ และเหตุการณ์โดยตรง เพิ่มบุคคลจากรายชื่อที่พบในเอกสารอีกกว่า ๒๐๐ ราย และแปลงศักราชละเอียดถึงระดับเดือน (ปีไทยสมัยนั้นเริ่มเดือนเมษายน)
เปิดให้บริการสาธารณะ รอดำเนินการ
เมื่อข้อมูลผ่านการรับรอง จะเปิดให้ประชาชน นักเรียน นักวิจัยทั่วโลกสืบค้นได้เต็มรูปแบบ จดทะเบียนที่อยู่ถาวรของข้อมูลตามแนวทางสากล เชื่อมโยงกับหอจดหมายเหตุและห้องสมุดนานาชาติ และพัฒนาระบบถาม–ตอบภาษาไทยด้วยปัญญาประดิษฐ์บนฐานข้อมูลชุดนี้
สรุปสถานะ
| งาน | สถานะ |
|---|---|
| สำรวจ คัดแยก จัดหมวดหมู่ ๘ หมวด + บัญชี ๕ หมวดแรก (๑๒๐ แฟ้ม) | เสร็จแล้ว พ.ศ. ๒๕๖๖ |
| ตารางข้อมูลกลาง ~๔,๙๐๐ รายการ + ทะเบียนบุคคล/สถานที่/กิจกรรม | เสร็จแล้ว พ.ศ. ๒๕๖๙ |
| โครงข่ายความรู้ตามมาตรฐาน RiC (ICA) + เว็บสืบค้น | เสร็จแล้ว ฉบับร่าง |
| ตรวจสอบรับรองโดยนักจดหมายเหตุ ร่วมกับวัดและผู้เชี่ยวชาญ | ขั้นต่อไป |
| บัญชีหมวด ๐๔ / ๐๖ / ๐๗ / ๐๘ | รอดำเนินการ |
| สแกนต้นฉบับ + เชื่อมภาพเข้าระบบ | รอดำเนินการ |
| เปิดบริการสาธารณะเต็มรูปแบบ | รอดำเนินการ |
หน้านี้เป็นร่างแผนเพื่อหารือร่วมกัน — ลำดับและรายละเอียดปรับได้ตามดำริของวัดบวรนิเวศวิหาร